Na bagiennym terenie z dala od głównych ośrodków Rzeczpospolitej Jan Zamoyski postanowił założyć miasto idealne. Tak powstał Zamość, perła renesansu, miasto arkad i Padwa Północy.
W tym artykule zabierzmy Was do Zamościa. Dowiemy się, dlaczego Zamość nazywany jest miastem idealnym, zobaczymy renesansowy rynek z kolorowymi kamienicami, odkryjemy zamojskie fortyfikacje i wiele innych miejsc.
Zapraszamy do Zamościa!
Spis treści:
Zobacz film o Zamościu
Kliknij w zdjęcie powyżej!
Przenieśmy się do przełomu XVI i XVII wieku. Hetman wielki koronny i kanclerz wielki koronny, Jan Zamoyski, dowodzi wojskami królewskimi i prowadzi politykę zagraniczną Rzeczypospolitej. Jest drugą po królu najważniejszą postacią w kraju. Często wyjeżdża za granicę, ma też wykształcenie, które zdobył m.in. we włoskiej Padwie.
Być może to właśnie dzięki temu Jan Zamoyski zafascynowany był nowymi założeniami urbanistycznymi i architektonicznymi, które rodziły się wówczas we Włoszech. Miał też olbrzymi majątek, który umożliwił mu realizację szalonego pomysłu. Postanowił założyć miasto. Miasto idealne.
Pomysł pomógł mu zrealizować wybitny włoski architekt Bernardo Morando, który zaplanował nie tylko układ miasta, ale był także odpowiedzialny za projekt poszczególnych budynków.
Renesansowe miasta idealne projektowane były według kilku kluczowych założeń, które miały na celu stworzenie harmonijnych, funkcjonalnych i estetycznych przestrzeni miejskich, dopasowanych do potrzeb mieszkańców.
Ulice i budynki w Zamościu zostały zaplanowane zgodnie z zasadami symetrii i harmonijnych proporcji. W centrum powstał reprezentacyjny plac, otoczony ważnymi budynkami publicznymi. Miasto podzielono na strefy mieszkalne, handlowe i administracyjne, a otaczające je mury obronne zapewniały bezpieczeństwo.
Tak powstało prywatne miasto szlacheckie zaprojektowane w jednorodnym renesansowym stylu, co było rzadkością w całej Europie. W 1589 r. Zamość stał się stolicą założonej przez jego właściciela Ordynacji Zamoyskiej. Była to jedna z największych i najważniejszych ordynacji magnackich w Rzeczypospolitej.
Ordynacja Zamoyska obejmowała znaczne obszary ziemskie i miała na celu zapewnienie integralności majątku rodzinnego, przekazywanego z pokolenia na pokolenie (przy czym majątek ten był niepodzielny i niezbywalny).
Dziś Stare Miasto zajmuje niewielki obszar w stosunku do całej powierzchni Zamościa, dlatego najważniejsze zabytki można zobaczyć w czasie spaceru. A będzie to spacer pełen zachwytów, bo Stare Miasto w Zamościu w 1992 roku zostało wpisane na listę UNESCO.
Brama Lwowska
Na Stare Miasto wejdziemy przez Bramę Lwowską.
Do miasta prowadziły kiedyś trzy bramy – Lubelska, Lwowska i Szczebrzeska. W czasie modernizacji twierdzy dwie z nich zastąpiono nowymi, zlokalizowanymi w pobliżu, a trzecia Szczebrzeska została na swoim miejscu.
Obecnie są więc dwie Bramy Lwowskie: Stara Brama Lwowska, wybudowana podczas pierwotnej budowy Zamościa, oraz Nowa Brama Lwowska, powstała w okresie rozbudowy twierdzy podczas zaborów.
Twierdza Zamość
Dzięki fortyfikacjom Zamość był jedną z najsilniej chronionych twierdz w kraju. Otaczał go mur obronny z siedmioma bastionami, który czynił z niego prawdziwe miasto-fortecę.
Nie zdobyli go ani Kozacy, ani Tatarzy w czasie Powstania Chmielnickiego, oparł się także Szwedom w trakcie potopu. Dopiero podczas wielkiej wojny północnej Zamość został zajęty przez wojska szwedzkie i saskie.
Z potopem wiąże się pewna anegdota. Według legendy Jan Sobiepan Zamojski, wnuk założyciela Zamościa i ówczesny gospodarz miasta, zorganizował dla szwedzkiego króla Karola Gustawa przyjęcie pod murami miasta. Nie dostarczył jednak krzeseł, więc król musiał jeść na stojąco. W ten sposób narodził się podobno sposób jedzenia znany jako szwedzki stół.
Twierdza Zamość, zbudowana w XVI wieku, jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów renesansowej fortyfikacji w Europie. Zaprojektowana została przez architekta Bernarda Morando. Składała się z systemu bastionów, murów obronnych, bram i fosy, które tworzyły imponujący system obronny. W swojej historii przeszła 5 oblężeń.
Na przestrzeni lat twierdza była przebudowywana. Po powstaniu listopadowym jej znaczenie militarne zmalało z powodu zmian w technikach wojskowych i rozwoju nowoczesnej artylerii. W 1866 roku władze rosyjskie podjęły decyzję o likwidacji twierdzy. Część fortyfikacji została rozebrana, a pozostałe elementy przeznaczono na cele cywilne.
Dziś forteca składa się z kilku udostępnionych elementów. W Bastionie VII mieści się muzeum opowiadające o historii zamojskich fortyfikacji. Można go zwiedzać z przewodnikiem.
Kościół pw. Zwiastowania NMP
Przechodząc obok Twierdzy Zamość i przez Bramę Lwowską, można zobaczyć imponujący Kościół pw. Zwiastowania NMP.
Przez wiele lat był największą świątynią w mieście. Jednak w XIX wieku, podczas zaborów, budynek został przekształcony na magazyn wojskowy, a jego dach obniżono. Dopiero pod koniec XX wieku kościół odzyskał funkcje sakralne. Kościół Zwiastowania do dziś z zewnątrz prezentuje się bardzo okazale. Jego wnętrza są raczej skromne, ale i tak robią wrażenie.
Rynek Wielki w Zamościu
Przed nami arkadowe przejścia, które zapowiadają, że zbliżamy się do głównej atrakcji miasta.
Rynek Wielki w Zamościu ma kształt kwadratu o boku 100 m, który świetnie wpisuje się w koncepcję renesansowego miasta idealnego. Można tu zobaczyć zabytkowe kamienice z podcieniami, a także imponujący ratusz z wachlarzowymi schodami.
Przy każdej pierzei rynku odchodzi pośrodku jedna ulica, a kolejne odchodzą z naroży. Przy trzech pierzejach stoi po osiem kamienic, natomiast przy pierzei północnej jest ich tylko sześć, ponieważ miejsce dwóch zajmuje ratusz.
Co ciekawe, ratusz stoi z boku rynku, a nie w jego centrum jak ma to miejsce na wielu innych rynkach w Polsce. Dzięki temu nie zaburza centralnej osi miasta, którego najważniejszym elementem miał być Pałac Zamojskich. W końcu nie burmistrz był panem Zamościa, ale jego właściciel.
Ratusz to dziś manierystyczno-barokowa budowla, która obecny kształt zyskała w XVIII wieku. Z tego okresu pochodzą zachwycające wachlarzowe schody i wysoka, smukła wieża.
Z wieży ratuszowej codziennie o godzinie 12:00 rozbrzmiewa hejnał, grany na trzy strony świata. Podobno Jan Zamojski zakazał pozdrawiać w ten sposób Kraków, bo z królem Zygmuntem III Wazą nie zawsze było mu po drodze. Inna legenda związana jest z trzema bramami, w kierunku których miał być grany hejnał, a jeszcze inna nawiązuje do tego, że Kraków był konkurencją Zamościa
W podziemiach ratusza znajduje się trasa turystyczna przedstawiająca historię budynku.
Warto wejść na wachlarzowe schody, aby podziwiać Rynek Wielki z innej perspektywy i przyjrzeć się kolorowym kamienicom. Niestety, wiele z nich straciło swoje dekoracje w XIX wieku.
Kamienice Ormiańskie na Rynku Wielkim
Na Rynku Wielkim stoi pięć kamienic, które wyróżniają się bogatymi dekoracjami. Hetman Jan Zamojski wydał specjalne przywileje ormiańskim kupcom, aby miasto mogło prężnie się rozwijać. Kupcy ci pomnażali swoje majątki i budowali kamienice.
W ten sposób powstały kamienice ormiańskie, reprezentujące styl manierystyczny, który występował w sztuce i architekturze między renesansem a barokiem.
To prawdziwa rzadkość, aby kamienice mieszczańskie posiadały dekoracyjne zwieńczenia tzw. attyki, które zwykle spotykano jedynie w ratuszach i zamkach.
Pierwsza z nich, zielona, nosi nazwę Kamienicy Wilczkowskiej, a druga, żółta, to Kamienica Rudomiczowska. Ich nazwy pochodzą od nazwisk właścicieli. Kolejne trzy domy przyjęły nazwy od zdobień widocznych na fasadach. Czerwona zwana jest Pod Aniołem, kolejna to Szafirowa albo Pod Małżeństwem, a ta w kolorze złotym nosi nazwę Pod Madonną.
W kamienicach siedzibę znalazło Muzeum Zamojskie, w którym można zobaczyć dekoracyjne wnętrza, poznać historię miasta oraz regionu na przestrzeni lat.
Synagoga w Zamościu
Poza Ormianami, w Zamościu mieszkali także Żydzi, dlatego można tu zobaczyć synagogę, która jest najlepiej zachowaną późnorenesansową synagogą w Polsce. Stanowi dziś siedzibę Centrum „Synagoga” Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego i jest udostępniona do zwiedzania.
Wnętrze synagogi zdobią bogate dekoracje, w tym płaskorzeźby, fryzy i attyki. Synagoga w Zamościu jest symbolem wielokulturowej historii miasta i ważnym miejscem pamięci.
Rynek Solny
Rynek Wielki pełnił przede wszystkim funkcję reprezentacyjną, dlatego powstał także również Rynek Solny, na którym odbywał się handel. Składowano tu sól z Wieliczki i Salin Ruskich.
Zabudowa rynku zmieniała się na przestrzeni wieków. Z XIX wieku pochodzi dom przylegający do ratusza. Mieściło się tu kiedyś więzienie, a dziś znajduje się wejście do podziemnej trasy turystycznej.
Pośrodku Rynku Solnego stoi kotwica. Pochodzi ona ze statku Ziemia Zamojska, który pływał dla polskiej żeglugi morskiej do 2014 roku. Waży ona aż 7 ton!
Rynek Wodny
Trzecim rynkiem w Zamościu jest Rynek Wodny. Jego nazwa nawiązuje do dawnych terenów zalewowych, które znajdowały się w pobliżu.
Centralnym punktem Rynku Wodnego jest niewielka fontanna, otoczona zabytkowymi kamienicami.
Rynek Wodny wraz z Rynkiem Wielkim i Rynkiem Solnym tworzy ważną oś kompozycyjną miasta, która była ważnym elementem renesansowego miasta idealnego.
Kładki widokowe (wschodnia i zachodnia)
Z Rynku Wodnego warto wyjść na chwilę poza mury starego miasta. Znajdują się tu dwie kładki widokowe poprowadzone nad torami kolejowymi. Warto na nie wejść, by zobaczyć mury obronne i przejeżdżające pociągi.
Kładki są popularnym miejscem dla zakochanych par, które zawieszają na nich kłódki jako symbol swojej miłości.
Z kładek kierujemy się w stronę najważniejszego kościoła w Zamościu.
Katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła
Kościół Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła nawiązuje do włoskich kościołów z XV i XVI wieku.
Na kościele wzorowali się twórcy innych lubelskich świątyń. Zjawisko to było na tyle powszechne, że styl ten zaczęto określać mianem “Renesansu Lubelskiego”.
Fundatorem kościoła był założyciel miasta, Jan Zamoyski. Świątynię zaprojektował nie kto inny jak Bernardo Morando. Świątynia powstała jako pomnik zwycięstwa hetmana Jana Zamoyskiego i stała się też kaplicą rodową. W kryptach pochowano nie tylko członków rodu Zamoyskich.
Wnętrze kościoła naprawdę zachwyca. Warto zwrócić uwagę na dekoracyjne kaplice, których w kościele jest aż 9.
Obok katedry stoi wolnostojąca dzwonnica, w której wiszą trzy dzwony. W sezonie letnim można wejść na taras widokowy, z którego roztaczają się widoki na Stare Miasto.
Pałac Zamoyskich
Tuż obok kościoła znajduje się dawna rezydencja rodziny Zamoyskich, która była jednym z pierwszych budynków wzniesionych po założeniu miasta. Budowę pałacu rozpoczęto pod koniec XVI wieku według projektu architekta Bernarda Morando. Niestety, pierwotny budynek spłonął w 1658 roku, ale został odbudowany kilka lat później.
Dziś, po wielu przebudowach, pałac nie prezentuje się już tak wspaniale, jak kiedyś. Obecnie mieści się w nim liceum.
Przed pałacem znajduje się niewielki skwer, gdzie od 2005 roku stoi pomnik hetmana Jana Zamoyskiego, siedzącego na koniu i trzymającego w ręku buławę. Zwrócony jest w stronę swojego ukochanego miasta.
Muzeum Broni i Fortyfikacji „Arsenał”
Niedaleko Pałacu Zamoyskich, pod koniec XVI wieku powstał pierwszy arsenał w Zamościu. Hetman przechowywał tu swoje zdobycze z wypraw. Kolejny zbudowano niedaleko bastionu III. Uległ on jednak zniszczeniu podczas pożaru i w jego miejscu w XVII wieku powstał obecny budynek, w którym mieści się dziś Muzeum Broni i Fortyfikacji „Arsenał”.
Muzeum składa się z trzech części: Arsenału, Prochowni i Pawilonu pod Kurtyną.
Główna wystawa prezentuje bogatą kolekcję broni palnej, białej, armat oraz makiet umocnień miasta. Na parterze znajduje się wystawa stała, natomiast na piętrze organizowane są wystawy czasowe, które ukazują rozwój fortyfikacji Zamościa oraz historię militariów.
W skład kompleksu muzealnego wchodzi także budynek Prochowni, gdzie można zobaczyć multimedialne prezentacje na temat rozwoju Twierdzy Zamość i wojen, które miały miejsce w Zamościu.
Trzecim elementem jest Pawilon pod Kurtyną, który prezentuje sprzęty i maszyny wojskowe z XX wieku.
Park Miejski i Stara Brama Lubelska
W pobliżu Starego Miasta, na terenach pofortecznych, znajduje się Park Miejski. Powstał w okresie międzywojennym i został zaprojektowany przez warszawskiego ogrodnika Waleriana Kronenberga.
Park zajmuje powierzchnię około 11 ha i charakteryzuje się pagórkowatym terenem, malowniczym jeziorem oraz elementami dawnych fortyfikacji. Liczne aleje, ławeczki i zieleń przyciągają zarówno mieszkańców, jak i turystów, oferując spokojną przestrzeń do wypoczynku w sercu Zamościa.
Obok parku stoi Brama Lubelska, będąca częścią Twierdzy Zamość.
Istnieją dwie Bramy Lubelskie – Stara i Nowa. Stara Brama Lubelska, zbudowana pod koniec XVI wieku, jest najstarszą bramą w Zamościu. Została częściowo rozebrana w 1886 roku, ale później odrestaurowana.
Przy bramie znajduje się pomnik Dzieciom Zamojszczyzny, który upamiętnia polskie dzieci, które padły ofiarą niemieckiej akcji wysiedleńczej na Zamojszczyźnie w czasie II wojny światowej.
Wiele dzieci wywieziono wtedy do Niemiec w celu germanizacji lub zmuszano do ciężkiej pracy. Warunki, w jakich przebywały, były ekstremalnie ciężkie, co prowadziło do śmierci z powodu głodu, chorób i złego traktowania.
Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny
Ofiary II wojny światowej upamiętnia Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny. Mieści się w zabytkowej rotundzie, która jest częścią Twierdzy Zamość. W czasie wojny obiekt ten był wykorzystywany przez niemieckie okupacyjne władze jako miejsce przetrzymywania, torturowania i masowych egzekucji polskich więźniów.
W ogólnodostępnym muzeum można zobaczyć wystawy dokumentujące martyrologię mieszkańców Zamojszczyzny, w tym liczne pamiątki, fotografie i dokumenty. Rotunda jest także miejscem pamięci narodowej, gdzie odbywają się uroczystości upamiętniające tragiczne wydarzenia z czasów okupacji.
Otoczenie rotundy, wraz z symbolicznymi grobami i pomnikami, tworzy atmosferę zadumy i refleksji nad trudną historią regionu.
Zalew Zamojski
Po zwiedzaniu Zamościa można odpocząć nad Zalewem Zamojskim.
To sztuczny zbiornik wodny, otoczony zielonymi terenami. Znajduje się tu plaża, a także ścieżki spacerowe i rowerowe. Zalew Zamojski stanowi doskonałe miejsce na odpoczynek i rekreację na łonie natury.
To już wszystkie miejsca w Zamościu, które chcieliśmy Wam dziś pokazać. Mamy nadzieję, że z tym artykułem zaplanujecie udany wycieczkę do tego miasta!
