Nikiszowiec w Katowicach to coś więcej, niż zabytkowe osiedle robotnicze. To ludzie, więzi i historie. Historie wzniosłe, ale też codzienne, ważne dla jednostki. Historie, których nigdy nie poznamy oraz te, o których wszyscy wiedzą. Bo gdy miejsce bezpośrednio związane jest z ludźmi, możemy mieć pewność, że kryje tajemnice i jest czymś więcej, niż tylko zabudowaniem.

Na liście Pomników Historii jest wiele wyjątkowych miejsc. Nie mogło zabraknąć na niej Nikiszowca, który przyciąga co roku wielu turystów. Chcą oni na własne oczy zobaczyć budynki z czerwonej cegły, których mury opowiadają kawał historii. Nikiszowiec w Katowicach stanowi dziś jeden z przystanków Szlaku Zabytków Techniki, który jest tematycznym szlakiem turystyczno-kulturowym.

Tekst alternatywny

Historia osiedla Nikiszowiec w Katowicach

Osiedle zostało wybudowane w latach 1908 – 1919 według projektu braci Zillmannów, architektów z Berlina, którzy stworzyli także projekt Giszowca, drugiego osiedla robotniczego w Katowicach. Nikiszowiec otrzymał typowo miejską zabudowę, w przeciwieństwie do Giszowca, który został wzniesiony według koncepcji osiedla-ogrodu.

Osiedle Nikiszowiec w Katowicach jest przykładem tzw. osiedla patronackiego, czyli takiego, które zostało wybudowane przez patrona – pracodawcę dla swoich pracowników. Patronem była zazwyczaj kopalnia lub huta. Takich osiedli jest na Górnym Śląsku około 200! Jednak Nikiszowiec jest jedyny w swoim rodzaju, o czym zaraz się przekonacie.

Nazwa Nikiszowiec jest spolszczoną formą niemieckiej nazwy osiedla, która brzmi „Nickischschacht”.

Patronem Nikiszowca jest koncern górniczo-hutniczy „Georg von Giesches Erben”, który nie poszedł na łatwiznę i zamiast popularnych, tanich familoków, stworzył ciekawy architektonicznie i urbanistycznie Nikiszowiec.

Osiedle robotnicze Nikiszowiec w Katowicach powstało dla górników kopalni „Giesche” (obecnie Kopalnia Wieczorek), gdy liczba mieszkań na osiedlu Giszowiec okazała się niewystarczająca.

Tekst alternatywny
Tekst alternatywny
Tekst alternatywny

Dawne życie na Nikiszowcu w Katowicach

Osiedle Nikiszowiec prezentuje oryginalny układ przestrzenny. Składa się z dziewięciu ceglanych trzykondygnacyjnych bloków z wewnętrznymi dziedzińcami. W każdym bloku zaplanowano 165 mieszkań (w sumie było ich około 1000). Osiedle miało pomieścić 5000 robotników oraz urzędników.

Tekst alternatywny

Wewnątrz każdego bloku znajduje się dziedziniec, na którym mieściły się budynki gospodarcze: chlewiki i piekarnioki, czyli piece do wypieku chleba i śląskiego kołocza.

Tekst alternatywny
Tekst alternatywny Tekst alternatywny

Jak wyglądały mieszkania na Nikiszowcu?

Standardowe mieszkanie na osiedlu Nikiszowiec miało około 64 m2 i na tym metrażu mieściły się dwa pokoje i kuchnia (mieszkania na parterze miały metraż 53m2). Łazienka znajdowała się na klatce schodowej jedna na dwa mieszkania, co na tamte czasy było prawdziwym luksusem. Co więcej, osiedle podłączono do sieci elektrycznej oraz wodociągowej, nie brakowało też kanalizacji. Mieszkania urzędników miały powierzchnię 90m2 i każde z nich wyposażone było w łazienkę.

W każdym mieszkaniu wisiał regulamin. Jednym z punktów był zakaz suszenia prania w mieszkaniach, co pozwalało uniknąć wilgoci. Bezpłatnie udostępniono pralnię z tarami, ciepłą i zimną wodą, suszarnię oraz magiel.

Co znajdowało się na osiedlu poza mieszkaniami?

Osiedle było tak zaprojektowane, by spełniało nie tylko funkcję mieszkalną, ale także zaspokajało podstawowe potrzeby mieszkańców.

Tekst alternatywny

Centralnym punktem osiedla był podłużny plac Wyzwolenia, który pełnił funkcję rynku. Nikiszowiec był bowiem swego rodzaju odrębnym miasteczkiem.

Tekst alternatywny

Oprócz budynków mieszkalnych mieściły się tu sklepy tzw. konsumy, czyli ciągi sklepów w podcieniach, szkoła, pralnia z suszarnią i łaźnią, restauracja, posterunek policji, a także ogromny, neobarokowy kościół p.w. św. Anny, który powstał trochę później, niż samo osiedle.

Na placu Wyzwolenia można zauważyć budynek ozdobiony mozaiką z motywem róż, który jest nawiązaniem do tradycyjnych śląskich strojów. Znajduje się tu teraz poczta i bank, a wcześniej mieściła się tu gospoda.

Tekst alternatywny
Tekst alternatywny
Tekst alternatywny
Tekst alternatywny

Charakterystyczne elewacje budynków

Elewacje wszystkich budynków wyłożono cegłą licówką. By je urozmaicić wprowadzono architektoniczne detale np. łuki nad oknami i drzwiami oraz ciekawe wykusze. Budynki natomiast połączono arkadowymi przewiązkami.

Tekst alternatywny

Charakterystyczne dla Nikiszowca są czerwone obramówki okien. Podobno, czerwoną farbę górnicy otrzymywali w kopalniach za darmo, stąd przyjęła się taka tradycja. Wygląda to naprawdę imponująco i bardzo spójnie. Jest to szczególnie widoczne w budynkach przy ul. Św. Anny, której w czasie wizyty na zabytkowym osiedlu nie można pominąć`.

Tekst alternatywny
Tekst alternatywny
Tekst alternatywny
Tekst alternatywny

Trudny okres dla mieszkańców Nikiszowca

Okres I i II wojny światowej był trudny dla mieszkańców, bo wielu górników zostało wysłanych na front, a do pracy kopalni zaciągnięto jeńców wojennych, kobiety i dzieci.

Osiedle Nikiszowiec w Katowicach dziś

Przez setki lat kopania organizowała życie mieszkańców. Zmieniło się to w latach 90, kiedy to zaczęto inaczej zarządzać kopalniami. Przestały one finansować miejsca, które integrowały ludzi i organizowały im czas tj. domy kultury czy lodowisko. W związku z tym osiedle podupadło i zostało owiane złą sławą, ze względu na kwestię bezpieczeństwa.

Od 2008 roku trwa rewitalizacja, która ma na celu przede wszystkim pracę nad poprawą bezpieczeństwa, poprzez angażowanie lokalnej społeczności i powstawanie lokalnych organizacji, bo budynki pozostały praktycznie w niezmienionej formie.

Tekst alternatywny
Tekst alternatywny Tekst alternatywny

Zwiedzanie Nikiszowca z audioprzewodnikiem

Nikiszowiec można zwiedzać z audioprzewodnikiem, który do pobrania jest na stronie internetowej Katowic. Nagranie trwa 45 minut i pozwala poznać bliżej historię osiedla i życia codziennego na osiedlu Nikiszowiec. Ze strony warto pobrać także mapkę, na której są zaznaczone najważniejsze atrakcje. Będąc na miejscu, można też odwiedzić punkt informacji turystycznej i wypożyczyć audioprzewodnik.

Tekst alternatywny
Tekst alternatywny
Tekst alternatywny

W budynku dawnej pralni i magla znajduje się Dział Etnologii Miasta, czyli jeden z oddziałów Muzeum Historii Katowic. Można tam zobaczyć trzy wystawy stałe:

  • wystrój typowego, dawnego dwupokojowego mieszkania;
  • wystawę poświęconą historii budynku, która przedstawia cały cykl pracy od przyniesienia ciężkiego kosza do pralni, przez pranie na tarach, po maglowanie;
  • wystawę prezentująca prace malarzy – pracowników kopalni „Wieczorek”.

W dawnej cechowni i łaźni szybu kopalnianego Wilson znajduje się Galeria Sztuki Współczesnej. Odbywają się tu wydarzenia koncerty i festiwale.

Na Nikiszowcu kręcono filmy m.in. Kazimierza Kutza oraz Lecha Majewskiego.

Wydarzenia na Nikiszowcu

Na osiedlu Nikiszowiec co roku odbywa się kilka popularnych wydarzeń. Pierwszym z nich jest Industriada, czyli Święto Szlaku Zabytków Techniki. Drugi to Jarmark Bożonarodzeniowy na Nikiszu, gdzie znajdziemy stragany z najwyższej jakości rękodziełem i sztuką użytkową. W Barbórkę maszeruje tu orkiestra dęta kopalni Wieczorek. a w ostatnią niedzielę lipca na Nikiszowcu odbywa się Odpust u Babci Anny.

Tekst alternatywny

Warto odwiedzić zabytkowe osiedle robotnicze w Katowicach, mając świadomość, jaka jest jego historia i szanując to, że Nikiszowiec to nie muzeum, a miejsce wciąż żywe, w którym toczy się normalne życie mieszkańców.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.